بودنش حاكم مىشده يا اول حاكم مىشده و به دليل حاكم بودنش مالك مىشده ، هر دوى اينها وجود داشته است . خيلى قصه‌ها و قضايا در همين زمينه‌ها هست كه يا مالكها چون مالك بودند حاكم شدند ، و يا حاكمها چون حاكم بودند و زور داشتند بعد اموال مردم را تصاحب كردند و مالك شدند . ولى مواردى هم بوده كه اينها از يكديگر جدا بوده‌اند يعنى مالك غير از حاكم بوده و دو قدرت در مقابل يكديگر بودند . مثلًا در بسيارى از نقاط خراسان مالكهاى عمده حاكم نبودند . اين حاج حسين آقاى ملك يك مالك بسيار عمده‌اى در خراسان بود . تقريباً اكثريت آن منطقهء ما ، منطقهء جام ، كه يك ولايت آباد و پر آبادى است مال حاج حسين آقاى ملك بود ، و در منطقهء غرب مشهد هم ، حدود چناران - كه الآن مسير [ جاده ] هم هست - او املاك زيادى داشت . ولى او مالك بود بدون آنكه حاكم باشد . اواخر در تهران بود ، در آن وقتى هم كه در مشهد بود به عنوان يك مالك و صاحب قدرتى كه چون مالك بود صاحب قدرت بود شناخته مىشد و الّا حكومت در دست همان شاهزاده‌هاى قاجار بود ؛ مخصوصاً در دورهء قاجار كه ما مىدانيم قضيه اين‌جور بوده ( دوره‌هاى قبل را بايد به تاريخ مراجعه كرد ) . در دورهء قاجار سلاطين قاجار ابلاغهاى حكومت را الّا در يك موارد نادر كه يك امراى صاحب قدرتى وجود داشتند مثل امير قاين و امير شاهرود و امير بجنورد و امثال اينها ، به همان شاهزاده‌ها مىدادند . حاكم اصفهان مثلًا ظلّ السلطان بود . در زمان فتحعليشاه حاكم كرمان ابراهيم خان بود كه همين جدّ اين شيخىها باشد ، و در مشهد اغلبْ پسرعموها يا پسرها و يا برادرهاى شاه مانند ركن الدوله بودند ، كه اغلب اينها همين شاهزاده‌ها بودند . به هرحال اين هم يك دوره‌اى است به نام دورهء فئوداليسم كه مشخّص اصلى اين دوره از نظر توليد ، فلاحت بوده است و از نظر وضع حكومتى رژيمهاى بزرگ و سلطنتى - و يا شايد در بعضى جاها جمهورى - بوده ولى سلطنتىهاى مقرون به ملوك الطوايفى در بسيارى از جاها ؛ و از نظر روابط مالك و كشاورز هم كه به قول اينها روابط سِرواژى بوده كه البته گفتيم در ميان ما به اين شكل نبوده بلكه روابط ارباب و رعيتى بوده و اينها خيلى با يكديگر فرق مىكند . خود ماركس كه بعدها در تاريخ متوجه شد كه اين ضوابطى كه براى غرب ذكر كرده براى شرق صدق نمىكند آمد و آن نظريهء معروف وجه توليد آسيايى را بيان كرد كه اجمالًا وجه توليد در آسيا و وجه توليد در اروپا با يكديگر متفاوت بوده است . انتقال به دورهء بورژوازى اينجا ما مسئلهء زيادى خيال نمىكنم داشته باشيم ، مسئلهء مهممان اين است كه بعد ما به سرمايه دارى مىرسيم . اينجا فقط يك زمينه‌اى ذكر مىكنند براى انتقال از فئوداليسم تدريجاً به